วัดพรหมสี่หน้า ตต.8

ภูมิประเทศ

ที่ราบ

สภาพทั่วไป

วัดพรหมสี่หน้าเป็นโบราณสถานร้างอยู่นอกเมืองโบราณศรีสัชนาลัยฝั่งทิศตะวันตก โดยอยู่ห่างจากมุมคูเมืองด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ไปทางทิศตะวันตกประมาณ 550 เมตร ห่างจากแม่น้ำยมไปทางทิศตะวันตกประมาณ 1.5 กิโลเมตร ปัจจุบันสภาพพื้นที่ล้อมรอบไปด้วยพื้นที่เกษตรกรรม ทำสวนและไร่

ความสูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง

76 เมตร

ทางน้ำ

แม่น้ำยม

สภาพธรณีวิทยา

เมืองศรีสัชนาลัยตั้งอยู่บริเวณที่เรียกกันทั่วไปว่า แก่งหลวง ซึ่งก็คือ แก่งหินในแม่น้ำยมที่เกิดจากการไหลผ่านแนวภูเขาที่เป็นผนังหินควอร์ทซ์ วางตัวขวางแม่น้ำยม ของแม่น้ำยม

ลักษณะทางธรณีวิทยาบริเวณอำเภอศรีสัชนาลัย มีสภาพเป็นหินเชล (Shale) สี Olive หรือสี Grey จนถึงสี Dark Grey พบเป็นผืนใหญ่ตั้งแต่พื้นที่ นอกจากนี้ยังพบว่ามีลักษณะ ของหินปูน (Limestone) สีจาง เนื้อละเอียดแทรกอยู่บริเวณตอนกลางของต้นน้ำห้วยแม่สานอีกด้วย

ลักษณะทางปฐพีวิทยานั้น เป็นดินที่เกิดอยู่กับที่ (Residual soil) เกือบทั้งสิ้น เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ภูเขาที่มีความลาดชัน จึงจัดหน่วยของดินนี้ไว้เป็นที่ลาดเชิงซ้อน (Slope complex)

สภาพพื้นที่ของอำเภอศรีสัชนาลัยค่อนข้างเรียบถึงสภาพพื้นที่ลูกคลื่นลอนลาดเล็กน้อยและสภาพพื้นที่เนินเขา พื้นที่ส่วนใหญ่ลาดเทจากด้านตะวันตกไปสู่ด้านตะวันออก ลักษณะของดินมีทั้งดินที่เกิดจากการสลายตัวของหินดินดานและดินที่เกิดจากตะกอนของลำน้ำ เป็นดินที่มีความอุดมสมบูรณ์ค่อนข้างสูง

กลุ่มเทือกเขาทางด้านตะวันตกเป็นกลุ่มหินราชบุรี จัดอยู่ในยุคคาร์บอนิฟอรัสและเพอร์เมียน

กลุ่มเทือกเขาทางด้านตะวันตกเฉียงใต้ เป็นกลุ่มหินตะนาวศรี จัดอยู่ในยุคคาร์บอนิฟอรัส และ Silurian Devonian

ยุคทางโบราณคดี

ยุคประวัติศาสตร์

สมัย/วัฒนธรรม

สมัยสุโขทัย

อายุทางโบราณคดี

พุทธศตวรรษที่ 19-21

ประวัติการศึกษา

ชื่อผู้ศึกษา : กรมศิลปากร

ปีที่ศึกษา : พ.ศ.2531

วิธีศึกษา : ประกาศขึ้นทะเบียน

ผลการศึกษา :

กรมศิลปากร ประกาศกำหนดเขตที่ดินโบราณสถานอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 105 ตอนที่ 57 ลงวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2531 เนื้อที่ 28,217 ไร่ หรือ 45.14 ตารางกิโลเมตร มี โบราณสถาน 283 แห่ง ทั้งในและนอกกำแพงเมือง โดยโบราณสถานวัดพรหมสี่หน้าและคันบังคับน้ำโบราณ เป็นส่วนหนึ่งของอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย

---

ชื่อผู้ศึกษา : ทรงยศ วีระทวีมาศ

ปีที่ศึกษา : พ.ศ.2533

วิธีศึกษา : ประวัติศาสตร์ศิลปะ, ศึกษาสถาปัตยกรรม, ศึกษาเอกสาร/จารึก

องค์กรร่วม / แหล่งทุน : ม.ศิลปากร

ผลการศึกษา :

ภาควิชาศิลปะสถาปัตยกรรม. คณะสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากรดำเนินการสำรวจรูปแบบของมณฑปในเมืองศรีสัชนาลัย ซึ่งมณฑปแบบสุโขทัยได้รับอิทธิพลทางศิลปะและสถาปัตยกรรมจากลักกาและพม่า

---

ชื่อผู้ศึกษา : คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม.ศิลปากร

ปีที่ศึกษา : พ.ศ.2549

วิธีศึกษา : สำรวจ, ทำผัง

องค์กรร่วม / แหล่งทุน : ม.ศิลปากร

ผลการศึกษา :

ภาควิชาศิลปะสถาปัตยกรรม. คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากรเผยแพร่ รายงานแบบสำรวจรังวัดโบราณสถานเมืองศรีสัชนาลัย อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ในปี พ.ศ. 2549

---

ชื่อผู้ศึกษา : นารีรัตน์ ปรีชาพีชคุปต์

ปีที่ศึกษา : พ.ศ.2553

วิธีศึกษา : ประวัติศาสตร์, ศึกษาเอกสาร/จารึก

องค์กรร่วม / แหล่งทุน : กรมศิลปากร

ผลการศึกษา :

อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัยและกำแพงเพชร ภายใต้การควบคุมของกรมศิลปากรได้จัดทำหนังสือนำชมขึ้น เพื่อเผยแพร่ความรู้ที่ได้จากการดำเนินงานทางโบราณคดีที่ผ่านมาทั้งหมดให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวได้เข้าใจอดีตของแคว้นสุโขทัยและเมืองลูกหลวงคือเมืองศรีสัชนาลัยและเมืองกำแพงเพชร ซึ่งทั้งสามแห่งได้กลายเป็นเมืองมรดกโลกที่ได้ผ่านเกณฑ์การพิจารณาจากคณะกรรมการมรดกโลกของยูเนสโก และเป็นแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญของประเทศไทย

---

ประเภทของแหล่งโบราณคดี

ศาสนสถาน

สาระสำคัญทางโบราณคดี

วัดพรหมสี่หน้าไม่ปรากฏหลักฐานการสร้างในเอกสารและศิลาจารึก ตั้งอยู่นอกกำแพงเมืองศรีสัชนาลัยทางทิศตะวันตก ห่างจากคูเมืองด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้มาทางทิศตะวันตกประมาณ 550 เมตร อยู่ที่ราบใกล้กับคันดินกั้นน้ำสมัยสุโขทัย ห่างจากวัดสระปทุมไปทางทิศเหนือประมาณ 300 เมตร โบราณสถานที่ปรากฏทั้งหมดก่อด้วยศิลาแลง ฉาบปูน หันไปทางทิศตะวันออก ภายในวัดมีมณฑปประธานก่อด้วยศิลาแลง ส่วนหลังคาได้พังทลายลงมาหมดแล้ว มณฑปมีซุ้มคูหาพระพุทธรูปยืนทั้งสี่ด้าน พบชิ้นส่วนยอดเจดีย์ทรงกลีบมะเฟือง จึงสันนิษฐานว่ามณฑปองค์นี้คงมีส่วนยอดเป็นเจดีย์ย่อมุมทรงกลีบมะเฟือง  

ข้อมูลสังเขปของโบราณสถานภายในวัดพรหมสี่หน้ามีดังนี้

1)    มณฑปประธาน ตัวมณฑปก่อด้วยศิลาแลงฉาบปูน ผังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส เหลือเพียงฐานสี่เหลี่ยม 1 ชั้น ฐานปัทม์เตี้ย 1 ชั้น ต่อจากนั้นเป็นชั้นเรือนธาตุ หลังคาคงเป็นเครื่องไม้มุงกระเบื้องดินเผา ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปยืนทั้ง 4 ด้าน ซุ้มคูหาด้านทิศตะวันออกพบจิตรกรรมฝาผนังเป็นสีเอกรงค์รูปบุคคลถือดาบ ยอดมณฑปพังทลาย แต่พบชิ้นส่วนอมรกะ และส่วนยอดเจดีย์ย่อมุมทรงกลีบมะเฟือง จึงสันนิษฐานว่ามณฑปองค์นี้คงจะมีส่วนยอดเป็นเจดีย์ย่อมุมทางกลีบมะเฟือง

2)    วิหารอยู่ด้านหน้ามณฑป ก้อด้วยศิลาแลง ผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ตอนบนวิหารมีมูลดินทับถมสูง มีหลุมลักลอบขุดทำลายเป็นโพลงลึก พบเศษกระเบื้องดินเผามุงหลังคาอยู่ทั่วบริเวณ

3)    เจดีย์ราย อยู่ด้านหลังมณฑปประธาน ก่อด้วยศิลาแลง ปรากฏหลักฐานการประดับซุ้มพระที่ฐานทั้ง 4 ด้าน

4)    กำแพงวัด ใช้แท่งศิลาแลงรูปสี่เหลี่ยมปักเรียงชิดติดกันเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เพื่อใช้เป็นกำแพงแสดงของเขตวัด

คันบังคับน้ำโบราณ อยู่ด้านหลังวัดพรหมสี่หน้า คันดินสูง 1-2 เมตร กว้างประมาณ 9 เมตร ยาวประมาณ 322 เมตร เริ่มตั้งแต่พื้นราบเขาใหญ่ ยาวมาทางใต้ผ่านด้านหลังวัดพรหมสี่หน้า หลังวัดสระปทุม แล้วหลักเลี้ยวไปทางตะวันออกเล็กน้อย เป็นคันบังคับน้ำในฤดูฝนไหลเอ่อทั่วโบราณสถานวัดพรหมสี่หน้า วัดราหู วันสระไข่น้ำ วัดสระปทุม วัดพญาดำ และวัดร้างอีก 5-6 วัด

ผู้เรียบเรียงข้อมูล-ผู้ดูแลฐานข้อมูล

วาทินี ถนอมพลกรัง, ทนงศักดิ์ เลิศพิพัฒน์วรกุล

บรรณานุกรม

กรมศิลปากร. ทำเนียบโบราณสถานศรีสัชนาลัย.กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2535.

กรมศิลปากร. “วัดพรหมสี่หน้า ตต.8.” ระบบฐานข้อมูลแหล่งมรดกศิลปวัฒนธรรมและระบบภูมิสารสนเทศ โครงการสำรวจแหล่งมรดกทางศิลปวัฒนธรรม. (ออนไลน์). เข้าถึงเมื่อ 1 มีนาคม 2558. แหล่งที่มา http://www.gis.finearts.go.th/gisweb/viewer.aspx

คณะอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดสุโขทัย. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, 2544.

โครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. รายงานทางวิชาการเพื่อประกอบการพิจารณาจัดทำแผนแม่บทโครงการอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. กรุงเทพฯ : กองโบราณคดี กรมศิลปากร, 2533.

ทรงยศ วีระทวีมาศ.“มณฑปแบบสุโขทัยในศรีสัชนาลัย” สารนิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม ภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2533.

ธิดา สาระยา. นำเที่ยวศรีสัชชนาลัย. กรุงเทพฯ : สีดา, 2542.

ธิดา สาระยา. เมืองประวัติศาสตร์ : เมืองพิมาย เขาพระวิหาร เมืองอุบล เมืองศรีสัชชนาลัย. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2538.

นารีรัตน์ ปรีชาพีชคุปต์. นำชมอุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร (Guide to         Sukhothai Si Satchanalai and Kamphaeng Phet historical parks). กรุงเทพฯ : สำนักโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ, 2546.

ประโชติ สังขนุกิจ. นำชมโบราณวัตถุสถาน ในอำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย. พระนคร : กรมศิลปากร, 2513.

ประโชติ สังขนุกิจ. นำชมอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย (A guidebook to Si Satchanalai historical park). กรุงเทพฯ : กองโบราณคดี กรมศิลปากร, 2535.

ประโชติ สังขนุกิจ. นำชมอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. กรุงเทพฯ : กองโบราณคดี กรมศิลปากร, 2535.

ภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม. รายงานแบบสำรวจรังวัดโบราณสถานเมืองศรีสัชนาลัย อำเภอศรีสัชนา ลัย จังหวัดสุโขทัย. กรุงเทพฯ : ภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2549.

สด แดงเอียด. เมืองเชลียง เชียงชื่น ศรีสัชนาลัย สวรรคโลก. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2536.

สมัย สุทธิธรรม. อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ 1999 จำกัด, 2546.

เอนก สีหามาตย์. มรดกโลก อุทยานประวัติศาสตร์ สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร. กรุงเทพฯ : กองโบราณคดี กรมศิลปากร, 2539.

ข่าวที่เกี่ยวข้อง